روزنامک: انور خامه ای قدیمی ترین روزنامه نگار ِ ایران و آخرین بازمانده گروه 53 نفری دکتر ارانی در 102 سالکی درگذشت
3 آذر 1397 - 24 نوامبر 2018

انور خامه ای قدیمی ترین روزنامه نگار ِ ایران و آخرین بازمانده گروه 53 نفری دکتر ارانی در 102 سالکی درگذشت

انور خامه ای قدیمی ترین روزنامه نگار ِ ایران که 29 اسفند 1295 (20 مارس 1917) در تهران به دنيا آمده بود و در کرج زندگي مي کرد 29 آبان 1397 (20 نوامبر 2018) و در 102 سالگی درگذشت. در اسفند 1395 به مناسبت 100 ساله شدن او مراسم چشمگیری در تهران برگزار شده بود. وی با اینکه در آلمان و سویس درس اقتصاد و جامعه شناسی خوانده و دکترا گرفته بود راضی نبود که او را «دکتر خامه ای» بخوانند.
     انور خامه ای که تدریس و روزنامه نگاری را جدا از هم نمی دانست به هر دو کار اشتغال داشت. وی سالها در بلژیک و تهران در دانشگاه تدریس کرد.
     پيش از انتشار روزنامه مردم كه بعدا ارگان حزب توده عنوان گرفت و کار انتشار آن در تهران از يازدهم بهمن 1320 (31 ژانويه 1942) آغاز شد، انور خامه ای در روزنامه هاي «رهبر» و «سياست» قلم مي زد و مدت ها سردبير روزنامه رهبر بود. انور خامه ای از نخستين نويسندگان روزنامه مردم بود. اين روزنامه كه زماني به پراوداي ايران معروف بود در طول عُمر خود چند بار زير زميني شد. حزب توده دهم مهرماه 1320 (29 سپتامبر 1941) در ايران آغاز بكار كرد و در پي تيراندازي به شاه در محوطه دانشگاه تهران در 15 بهمن 1327 (4 فوريه 1949) غيرقانوني اعلام شد و .... حزب توده هنگام تاسيس، اشاره به ايدئولوژي اشتراکي نکرده بود تا به استناد قانون مصوّبه دهه 1310 مانع از فعاليت آن شوند. اين قانون، تاسيس و فعاليت حزب و گروه با مسلک اشتراکي را ممنوع کرده بود.
     انور خامه اي در نيمه دهه 1320 به نمايندگي از سوي روزنامه نگاران ايران در کنگره جهاني مطبوعات که در پاريس برگزار شده بود شرکت کرد. وي در آن دهه ديدارهاي حزبي و مطبوعاتي متعدد از اروپاي شرقي؛ يوگوسلاوي، چک اسلواکي و جماهیریه شوروی به عمل آورده بود. دیدار او از شوروی و مشاهده تفاوت مقامات دولتی و حزبی با توده ها و نبود انگیزه در مردم و بی حالی، بر تردید او نسبت به بقاء مارکسیسم افزوده بود، ولی تفکر سوسیالیسم معتدل را از دست نداد.
    دکتر انور خامه اي که یک مجتهدزاده بود در دهه 1320 رشته مهندسي شيمي خوانده و دبير دبيرستان صنعتي تهران شده بود. او از جواني تفکّر سوسياليستي داشت و خواهان رفاه و برابري انسانها بود. با همين تفکّر در دهه 1310 به جمع اصحاب اين انديشه که دکتر تقي اراني «بزرگ انديشمند» آنان بود پيوست. این جمع (دكتر تقي اراني، دكتر بهرامي، عباس آذري، ضياء الحوتي، انور خامه ای، عبدالصمد کامبخش قزوینی و ...) در سال 1316 به نام گروه 53 نفري دستگير، زنداني و محاکمه شدند و انور به 6 سال زندان محکوم شد و تا پايان کار رضاشاه در زندان بود. وي از تحسين کنندگان دکتر تقي اراني به دليل ميهندوستي اش و داشتن شخصيتي مستقل و بي باک بود.
    دکتر خامه اي چند سال پس از تاسيس حزب توده و عضویت در آن، وقتي که ديد این حزب دارد «دَربَست» ابزار دست مسکو و استالين مي شود و از خود اراده ندارد و «مسکو دوستاني» همچون عبدالصمد کامبخش قدرت را در حزب قبضه مي کنند که خاطرات خوبي از او در دوران زندان نداشت که به پليس، اطلاعات مي داد و نيز در ديدار از مسکو مشاهده کرده بود که آنچنان مساواتي که در آروزيش است در شوروي تامين نشده و مقامات دولت و حزب زندگاني لوکس و عالي دارند به انتقاد از کميته مرکزي و گردانندگان حزب توده دست زد و در سال 1326 (1947 میلادی) با شماري ديگر ازجمله خليل ملکي از حزب جدا شد و به دنياي معلمی و نگارش مستقل بازگشت. ولي، عشق به روزنامه نگاري اورا آرام نگدازد و با تنی چند از همفکران، نشريه «جهان ما» و «حَجّار» را تاسيس و منتشر کرد و به دفاع از جنبش ملي کردن صنعت نفت به رهبري مصدق و تامين حاکميت ملي پرداخت. باوجود انشعاب خامه اي از حزب توده، پس از تيراندازي به شاه در 15 بهمن 1327 در دانشگاه تهران وي را هم از تعقيب مصون نگذاشتند. به صورت قانون درآمدنِ ملی شدن نفت ایران در زادروز انور خامه ای (29 اسفند) برایش یک شادی پایدار بود.
     انور پس از کودتاي 28 اَمُرداد 1332 نیز دستگير و باردیگر زنداني شد. او پس از رهايي از اين زندان به اروپا رفت و در آلمان و سويس به تحصيل اقتصاد و جامعه شناسی پرداخت و دکترا گرفت و به وطن بازگشت و ضمن از سرگرفتن کار آموزش و پرورش به عضويت تحريريه روزنامه اطلاعات درآمد و در سال 1336 براي اين روزنامه به سبک روزنامه هاي اروپا، «صفحه گزارش روز» ايجاد و فيچِر نويسي (گزارش مشروح با ذکر جزئيات و سابقه و توأم با نظر ديگران ازجمله مردم کوچه و بازار) را وارد مطبوعات ايران کرد و صفحه 5 روزنامه اطلاعات اختصاص به اين کار داده شد. يکي از فيچرهاي اين صفحه انتشار ادعاي مردي به نام هراتي [ساکن کوچه چاله حصار ـ چهار راه گلو بندک و نه چندان دور از بازار تهران] به کشف داروي سرطان با مطالعه تألیفات دانشمندان ایرانی قرون وُسطی بود که در شهريور 1336 انتشار يافت و در جامعه وقت صدا کرد و دولت مجبور شد که در اختيار هراتی، زير نظر بيمارستان لقمان الدوله ادهم به ریاست دکتر حسین معرفت بيمار بگذارد.
     انور خامه اي سالها از دبيران تحريريه روزنامه اطلاعات و مدتی سردبير مجله اطلاعات هفتگي و در دوران نخست وزیری دکتر علی امینی يكي از سران آموزش و پروش تهران بود ــ رئيسي كه با بودن اتومبيل سرويس دولتی، با اتوبوس شهري سر كار مي رفت، سمت «فرمانبر» را در دفتر اين اداره حذف، تعيين مديران مدارس را انتخابي كرده بود و توزیع معلمان تازه میان مدارس با قرعه کشی صورت می گرفت تا اِعمال نفوذ درکار نباشد. وي مديران مدارسي را كه انجمن خانه و مدرسه نداشتند مواخذه مي كرد و صورتجلسات اين انجمن ها را شخصا مي خواند و دستور رفع نقائصي را كه در صورتجلسات آمده بود مي داد. ابتکار او در نصب مدیر برای مدارس بعدا وارد آیین نامه مدارس شد و انتخاب مدیر پس از مصاحبه با داوطلبان و احراز شرایط به رای شورای آموزش و پرورش هر منطقه موکول شده بود. محمد درخشش وزیر فرهنگ کابینه دکتر علی امینی، خامه ای را رئیس آموزش و پرورش منطقه سراسری غرب و جنوب غربی تهران کرده بود.
     دكتر خامه اي پس از خروج مجدد از ايران در دهه 1340 و به گفته خودش؛ دورشدن از جامعهِ امنیتی وقت، سالها نماينده و كارشناس سازمان ملل در قاره آفريقا بود و به روي پاي خود ايستادن كشورهاي تازه استقلال يافته اين قاره كمك بسيار كرد. نام او بر مدارس و تالارها و خيابانهاي بسياري از شهرهاي اين ممالک گذارده شده است (ولي، نه در وطن خود او).
     خامه اي درجريان انقلاب سال 1357 (1978 و 1979 ميلادي) به همکاری با یونسکو پایان داد، به ايران بازگشت، حقوق بازنشستگي خودرا در وزارت آمورش و پروش احياء كرد و کار قلم و پژوهش را از سر گرفت. وی که در سال انقلاب، تقریبا هر روز به خیابانها و به میان تظاهرکنندگان می رفت، مشاهدات خود، نظرات و پیش بینی هایش را در اختیار روزنامه نگاران بویژه محمد حیدری از اعضای وقت شورای سردبیری روزنامه اطلاعات قرار می داد. خامه ای که مقیم کرج شده بود همچنان بكار پژوهش و نوشتن کتاب ادامه می داد. او پس از انقلاب عمدتا براي مجله ها ازجمله مجله های گزارش، بخارا و ... مقاله می نوشت و با روزنامه ها مصاحبه می کرد و به اطاق های خبر سر می زد. دیدار او از روزنامه ایران در نیمه دهه 1970 و اظهارات و اندرزهایش بسیار جالب خوانده شده است. او در یکی از مصاحبه هایش اوضاع جهان در دهه های نخست قرن 21 ازجمله پیدایش قدرت های تازه ای در جهان و افزایش وسعت آگاهی های توده ها را پیش بینی کرده بود. قبلا و در سال 1985 حذف حزب کمونیست از حکومت کردن بر شوروی را پیش بینی کرده بود که پنج سال بعد تحقق یافت.
    خامه ای مؤلف کتابهاي متعدد به زبان هاي فرانسه و فارسي ازجمله کتابي در تحريف و سوء اجراي سوسياليسم است که ترجمه فارسي آن «تجديد نظر طلبي از مارکس تا مائو» عنوان دارد و نیز کتاب «اقتصاد بدون نفت». خاطرات او زیر عنوان «خاطرات روزنامه نگار» در 3 جلد انتشار یافته است و نیز تألیفات دیگر وی؛ «فرهنگ سیاست»، «فلسفه برای همه»، «سالهای آشوب» و ....
     خامه ای در 60 سالگی ازدواج کرد که محصول آن یک دختر است به نام ملیحه. یک حادثه اتومبیل به عُمر بانویِ دکتر انور خامه ای پایان داد.
     ايران تاکنون روزنامه نگاري نداشته است که 75 سال به کار قلم اشتغال داشته باشد. خاطرات سياسي، آموزش و پرورشی و روزنامه نگاری انور خامه ای بسيار ارزشمند و آموزنده است و جا داشت که تا در قید حیات بود اُرال هيستوري (تاريخ شفاهي) از اين خاطرات تهيه می شد.
     دهم اكتبر 2011 به مناسبت هفتادمين سالگرد روزنامه نگاري انور خامه اي مراسمی برگزار شده بود که در آن بسیاری از نویسندگان و روزنامه نگاران کشور شرکت داشتند و در جریان همین مراسم، اندیشه تأسیس یک انجمن از روزنامه نگاران قدیمی ایران بمیان آمد.
    
دکتر انور خامه ای در کنار دخترش ملیحه در مراسم صدساله شدن ـ دکتر خامه ای در عکس بالاتر در دهه ششم عُمر و در عکس پایین در دهه چهارم بود
دکتر انور خامه ای در کنار دخترش ملیحه در مراسم صدساله شدن ـ دکتر خامه ای در عکس بالاتر در دهه ششم عُمر و در عکس پایین در دهه چهارم بود
بازگشت به فهرست مطالب...   




 

 

   
 

Vestidos de Casamento
 





 
 
© Copyright 2004   Rooznamak.com   All Rights Reserved